Bach i Händel – tak podobni, tak różni

Niemiecki muzykolog Paul Barz napisał kiedyś sztukę teatralną pod tytułem Mögliche Begegnung, w Polsce znaną pod tytułem Kolacja na cztery ręce. Opowiada ona o spotkaniu dwóch gigantów muzyki…, do którego nigdy nie doszło. Co Jerzy Fryderyk Händel i Jan Sebastian Bach mogliby sobie powiedzieć, gdyby się spotkali? Przecież tak wiele ich łączyło, ale i tak wiele różniło…


Obaj urodzili się na terenie Niemiec w tym samym roku – 1685, pierwszy w Halle w Saksonii, drugi w Eisenach w Turyngii. Jan Sebastian wywodził się z rodziny o wielkich tradycjach muzycznych – do tego stopnia, że w pewnym momencie wszystkich muzyków w okolicy nazywano „Bachami” – w pewien sposób predestynowało to jego przyszłość. Jego rodzice szybko zmarli, a ciężar opieki nad chłopcem przejął starszy brat, Johann Cristoph, organista w pobliskim Ohrdurf. Młodzieniec ćwiczył grę na takich instrumentach jak klawesyn, altówka, skrzypce i organy. Brat pozwalał mu zresztą przyglądać się montażowi nowych organów w kościele, w którym posługiwał. Po ukończeniu nauki w liceum, w wieku zaledwie piętnastu lat, Jan Sebastian postanowił się usamodzielnić i został sopranistą w jednym z kościołów Lüneburga. Z powodu mutacji głosu jego kariera śpiewaka szybko się zakończyła, został więc skrzypkiem na dworze lokalnego władcy. Później występował w kapeli księcia Weimaru oraz był organistą w Arnstadt. Był wymagającym twórcą – jeden z członków chóru, którym dyrygował, rozgoryczony jego surowym traktowaniem, zaatakował go nawet w ciemnej uliczce. Udał się także w pieszą podróż do oddalonego o kilkaset kilometrów Hamburga, gdzie przez kilka tygodni słuchał sławnych w całej Europie organistów, przede wszystkim Dietricha Buxtehudego. Wcześniej gościł również w Hamburgu, gdzie bywał na występach innego wirtuoza tego instrumentu, Johanna Adama Reinckena. Wywarli oni na nim tak wielkie wrażenie, że ledwo dwudziestoletni, nikomu nie znany chłopak postanowił związać się z tym instrumentem na zawsze. Ponoć na dzień przed jednym z konkursów na stanowisko organisty, w których kilkukrotnie Bach brał udział, jego przeciwnik uciekł z miasta, gdy tylko usłyszał grę Jana Sebastiana.

Jerzy Fryderyk był zaś synem cyrulika, który raczej nie interesował się muzyką i chciał, aby syn, mimo zainteresowania grą na instrumentach, został prawnikiem. Jednak pewnego dnia chłopak miał dać imponujący popis wirtuozerii w trakcie gry na organach, dzięki czemu uznano, że jednak powinien kształcić się muzycznie. Poznał także znanego wówczas twórcę muzyki  – Georga Phillippa Tellemana – dzięki któremu wszedł w świat wielkiej muzyki. W wieku 20 lat wystawił w Hamburgu, stolicy niemieckiej muzyki, swoją pierwszą operę – Almirę. W 1705 roku wyjechał do Włoch, centrum ówczesnego życia muzycznego, gdzie komponował między innymi opery i oratoria. Poznawał sławnych kompozytorów – Archangela Corellego, Domenica i Alessandra Scarlatich, występował przed kardynałami i szlachetnie urodzonymi dostojnikami. Wszyscy zachwycali się dojrzałością i pięknem jego kompozycji. Krótko mówiąc – ledwo przekroczył dwudziesty rok życia, a wiodło mu się naprawdę dobrze.

W tym samym czasie Bach został muzykiem miejskim w Mühlhausen, następnie grał w kapelach dworskich w Weimarze i Köthen, by ostatecznie, w 1723 roku, przejąć posadę kantora św. Tomasza w saksońskim Lipsku, jednym z najbardziej znaczących ośrodków ówczesnych Niemiec. Był to dla niego pewien krok w tył – praca była mniej prestiżowa niż na dworach władców, zarabiał także mniej, za to został de facto najważniejszym i najbardziej znanym muzykiem sporego miasta, piastując swoją funkcję aż do śmierci. Niestety przez całe życie nie mógł sobie pozwolić na prawdziwą swobodę twórczą, będąc ciągle związany obowiązkami wobec swoich pracodawców. A przecież musiał jakoś utrzymać siebie i rodzinę – dwukrotnie żonaty (pierwsza żona szybko zmarła), dorobił się łącznie dwudziestu potomków, z których równo połowa dożyła wieku dorosłego. Wielu jego synów zostało również uznanymi muzyki swojej epoki.

A Händel? Po powrocie z Włoch udał się na dwór elektora Hanoweru, Jerzego Ludwika, który tak doceniał jego twórczość, że pozwolił mu w dowolnym momencie wyjeżdżać ze swojego państwa. Jerzy Fryderyk podróżował więc do Anglii, gdzie z wielkim powodzeniem – i nie mniejszymi zarobkami − wystawiał swoje opery, m. in. Rinaldo czy Kserksesa, które stały się szybko sławne w całej Europie. Komponował tam pieśni religijne i dawał koncerty organowe (organy były wówczas w Anglii rzadko spotkane, a ich gra cieszyła się wielkim zainteresowaniem). W pewnym momencie kompozytor obiecał swojemu pracodawcy, że zostanie na dłuższy czas w jego państwie, jednak nie dotrzymał obietnicy, kolejny raz udając się do Anglii na zaproszenie wpływowych i bogatych fanów. Jakie było jego zdziwienie, gdy w 1714 roku po śmierci królowej Anny władcą Wielkiej Brytanii został elektor Hanoweru! Nowy król, znany na wyspach brytyjskich jako Jerzy I, z oczywistych powodów mógł nie darzyć go sympatią, Händel postanowił więc zaskarbić sobie na nowo jego względy. Gdy pewnego dnia władca udał się w podróż Tamizą po Londynie, Jerzy Fryderyk miał szybko zebrać orkiestrę, wynająć dla niej statek i płynąć za władcą, jednocześnie dyrygując wykonaniem swojej nowej kompozycji tak długo, aż zaskarbi sobie jego serce. Wykonywana wówczas kompozycja przeszła do historii jako Water music. Przypadła ona do gustu Jerzemu I, który znów zaprosił twórcę do współpracy. Händel prowadził w Anglii prawdziwie wielkopańskie życie – mieszkał w zadbanym domu w centrum Londynu i brylował na salonach. Nigdy się nie ożenił, zresztą podobno tylko kilkukrotnie widywano go w towarzystwie kobiet. Nie interesowały go związki, ale zdobywanie sławy i dostatnie życie, bardzo lubił wino i dobre jedzenie, elokwentny i towarzyski zabawiał wysoko postawionych swoją muzyką i mową. Niestety był również bardzo zarozumiały i sarkastyczny, czasami fałszywy. Często potajemnie krytykował poznanych ludzi, arystokratów, polityków i innych muzyków, wieloma z nich gardził, wielu wyśmiewał, choć mogło się wydawać, że żywi do nich pozytywne uczucia. Co ciekawe, był przy tym człowiekiem religijnym i pobożnym, bardzo liczył na to, że po śmierci znajdzie się w Niebie.

Bach nigdy nie dorobił się fortuny, mieszkał w lokalach ofiarowanych mu przez pracodawców, nigdy także nie wyjechał w znaczącą podróż zagraniczną ani nie dał wielkiego, publicznego koncertu. Ceniono w nim dobrego muzyka, przede wszystkim wirtuoza organów i znawcę ich budowy. Zapraszano go do różnych miast niemieckich, by ocenił brzmienie w trakcie budowy lub by zagrał na nich w trakcie uroczystości oddania do użytku gotowego instrumentu. Stworzył również wielkie dzieło nazwane Das Wohltemperierte Klavier, co na polski można przetłumaczyć jako Dobrze nastrojony klawesyn, które miało posłużyć młodym wykonawcom w nauce gry na instrumentach klawiszowych. Dzięki niemu błędnie uznaje się Bacha za głównego propagatora tzw. stroju równomiernie temperowanego instrumentów. Jako miejski muzyk przez długi czas musiał co tydzień przygotować na niedzielne nabożeństwo kantatę, co sprowadzało się do tego, że najczęściej w trakcie 6 dni musiał napisać dosyć skomplikowany, trwający ok. 25-45 min utwór i przygotować kościelny chór do jego wykonania. Preferował on także muzykę religijną, sam był zresztą bardzo wierzącym człowiekiem. Swoją twórczością chciał przybliżyć ludziom Boga i wyrazić tęsknotę duszy za Stwórcą. Szczególnie pięknym przejawem tych dążeń są wspomniane już kantaty, ale także pasje i oratoria, zaś najpiękniejszą z kantat jest chyba przejmująca rozmowa duszy z Jezusem z kantaty Wachet auf, ruft uns die Stimme.

Po śmierci Jerzego I Händel tworzył również dla jego syna, Jerzego II. Na jego koronację napisał słynne Coronatios anthems – hymny koronacyjne, z których najbardziej znany to Zadok the priest. Do dziś towarzyszą one koronacjom monarchów brytyjskich, choć jeszcze w XVIII wieku uważano je za zbyt swobodne, jak na tak podniosłą, kościelną uroczystość. Podobna krytyka spadła na niego w 1743 roku po londyńskiej premierze oratorium Mesjasz, które do dziś dnia pozostaje największym dziełem kompozytora. Utwór powstał i został wystawiony rok wcześniej w Dublinie, gdzie Händel przebywał po okresie niepowodzeń i upokorzeń, których doświadczył w Anglii – mówiono nawet, że jego kariera i talent już się kończą i nic wielkiego nie osiągnie. Lud Irlandii przyjął tak samego kompozytora, jak i jego Mesjasza z wielkim zachwytem, za to Anglicy uznali go za nieciekawego, zbyt swawolnego, wręcz bezczeszczącego słowa Pisma Świętego, które posłużyło za libretto oratorium. Dopiero z czasem zobaczyli w nim wielkie dzieło – według tradycji nawet król Jerzy III miał powstać w trakcie wykonywania przez chór fragmentu ze słowami Alleluja, co do dzisiaj pozostało tradycją w wielu regionach świata.

W ramach starań o lepszy byt i uznanie Jan Sebastian napisał dla margrabiego Brandenburgii Koncerty Brandenburskie, występował przed królem pruskim Fryderykiem Wielkim, zaś dla elektora saskiego i władcy Rzeczypospolitej, Augusta III, skomponował m. in. Wielką Mszę h-moll. Miał nadzieję na wkupienie się w łaski wielkich tego świata lub też zarobek, dzięki któremu mógłby się oddać tworzeniu wielkiej muzyki na miarę swojego talentu i chwałę Boga – na jego rękopisach często znajdziemy skrót SDG lub też jego rozwiniecie Soli Deo Gloria – Tylko Bogu chwała. Wielcy nie doceniali jednak jego pracy, być może była dla nich zbyt trudna − do dziś uchodzi on bowiem za mistrza polifonii − bądź zbyt anachroniczna. Bach często spotykał się z zarzutem, że hołduje raczej siedemnastowiecznym trendom w muzyce i nie idzie za nowymi kierunkami. Najwięcej pieniędzy zarobił na tzw. Wariacjach Goldbergowskich – kompozycji klawesynowej napisanej dla hrabiego Hermana Karla von Keyserlinga, posła rosyjskiego. Keyserling cierpiał na bezsenność, dlatego zamówił utwór, który miał mu przynieść ukojenie i wypełnić długie noce. Jego nazwa wzięła się od Johanna Gottlieba Goldberga, zresztą ucznia Jana Sebastiana, który wykonywał je na życzenie hrabiego. Bach przez całe życie był człowiekiem prostym, ciężko pracującym i zatroskanym o los swojej rodziny. Mimo wielkiej skromności był świadom swoich niepospolitych umiejętności muzycznych. Przeważnie spokojny i dobrotliwy, był jednak mocno czuły na punkcie swojej twórczości. Bardzo bolały go wszystkie niepochlebne oceny jego muzyki, smucił się, że ani społeczeństwo, ani nikt z wielkich tego świata nie dostrzega jego wielkiego talentu.

Bach pod koniec życia chorował na zaćmę, nieudana operacja oczu tylko pogorszyła sprawę, przez co kompozytor miał praktycznie oślepnąć. Zmarł z powodu wylewu krwi do mózgu 28 lipca 1750 roku, w czasie pracy nad ostatnim, wielkim dziełem – Kunst der Fuge – Sztuką fugi. Niektóre fugi składały się ze swoistego muzycznego podpisu autora – kontrapunktów B, A, C i H. „W momencie gdzie B.A.C.H. pojawia się w kontratemacie, kompozytor zmarł” – zanotował jego syn, Carl Philipp Emanuel, na rękopisie dzieła. Bach odszedł więc do Boga w momencie, gdy robił to, co kochał i gdy ostatni raz podpisał nazwiskiem swoje dzieło. Pochowano go w kościele św. Tomasza, ale już w pierwszej połowie XIX wieku z trudem można było wskazać dokładne miejsce. Dziś znajdują się w specjalnie oznaczonym miejscu w krypcie tego lipskiego kościoła, z którym Jan Sebastian był przez wiele lat tak związany. Również Händel pod koniec życia cierpiał na zaćmę, co ciekawe, operował go ten sam wędrowny lekarz, co Bacha − John Taylor – który również w tym przypadku nie doprowadził do wyleczenia pacjenta. Jerzy Fryderyk zdradził kiedyś, że chciałby umrzeć w Wielki Piątek, w nadziei na osiągnięcie zbawienia w dniu śmierci Jezusa Chrystusa. Zmarł w Wielką Sobotę 14 kwietnia 1759 roku i pochowany został w Opactwie Westminsterskim. Na jego grobie umieszczono słowa jednej z arii Mesjasza − „I Know That My Redeemer Lives” (Ja wiem, że mój Zbawiciel żyje).

Renesans muzyki Bacha rozpoczął się od Pasji według św. Mateusza wystawionej za życia Bacha w tylko raz, w Wielki Piątek 1729 roku, w lipskim kościele św. Tomasza. Co ciekawe, mieszczanie Lipska woleli dokładnie w ten sam dzień udać się na wykonanie innej pasji, napisanej przez dziś nieznanego, a wówczas uwielbianego Gottlieba Frobera. Pasję wg św. Mateusza odkrył Feliks Mendelssohn-Bartholdy i wystawił w Berlinie w 1829 roku. Według anegdoty Mendelssohn miał znaleźć partytury tej kompozycji Bacha… u lipskiego rzeźnika, który nieświadomie owijał w nie swoje towary. Dopiero po prawie ośmiu dekadach od śmierci uznano Jana Sebastiana za prawdziwego geniusza muzyki. Z kolei Händel nieprzerwanie do dziś dnia cieszy się uznaniem krytyków i słuchaczy. Był pierwszym celebrytą spośród muzyków oraz pierwszym kompozytorem, którego twórczość jest bez przerwy, od dnia premiery aż do dziś, wykonywana dosłownie na całym świecie.

Obaj tak bliscy sobie, a jednocześnie tak od siebie różni. Przyszli na świat w tym samym roku, w podobnej części Europy, jednak w całkowicie różnych rodzinach. Obaj bardzo uzdolnieni muzycznie, aczkolwiek ich kariery muzyczne oraz życie prywatne poszły dwoma odmiennymi drogami. Przebywali w różnych środowiskach – jeden na dworach pomniejszych książątek i w miastach niemieckich, drugi na największych salonach Europy. Mieli różne podejście do spraw rodzinnych – jeden był samotny, drugi założył wielką rodzinę, ich finanse się różniły – pierwszy był bogaty i żył w luksusach, drugi w biedzie zajmował z bliskimi ciasne, pracownicze mieszkania. Pierwszy był wręcz arogancki i brylował w towarzystwie, drugi – spokojny, stronił od wielkich wydarzeń i blichtru. Händel mógł tworzyć cokolwiek sobie życzył, jednocześnie licząc na poklask i wsparcie finansowe możnych, Bach zaś musiał przede wszystkim tworzyć to, czego żądali przełożeni, dopiero później mógł komponować to, na co miał ochotę. Mimo tak wielkich różnic na pewno łączył ich wielki talent oraz nadzieja na zbawienie.

Znali nawzajem swoją twórczość i kilkukrotnie próbowali się spotkać – raz nawet Bach przybył do Lipska dosłownie kilka godzin po tym, jak Händel z niego wyjechał. Czy gdyby wreszcie się spotkali, ich rozmowa wyglądałaby tak, jak widzi to Barz? Nikt tego nie wie. Na pewno warto jednak zapoznać się zarówno z twórczością tych dwóch wielkich muzyków, jak i ciekawą sztuką niemieckiego muzykologa.

Author: Kajetan Garbela

Rodem z Lublińca, absolwent historii na UJ, członek Stowarzyszenia Młodzieżowego NINIWA

Podziel się artykułem na

Trackbacks/Pingbacks

  1. check - check Find here the best option for nature currently available and currently on sale you can get now!
  2. business development service providers - business development service providers See the best new marketing agency services currently now in stock in addition at great…
  3. additional resources - additional resources See most popular yerba mate tea caffeine currently available in addition at great prices. Get it today!
  4. advertise on search engines - advertise on search engines See the top available develop a online marketing plan currently now in stock in addition…
  5. yerba mate diet - yerba mate diet Find the best diy mate bombilla currently available plus at the best price. Get it today!
  6. advertising on search engines - advertising on search engines Get the greatest option for business development services list that's now in stock plus on…
  7. insurance agency marketing services - insurance agency marketing services Find here the top available corporate expansion now now in stock in addition at the…
  8. clockkit - clockkit Find the best new wholesale clock movements now in stock plus at great prices you can get now!
  9. steel church buildings - steel church buildings Click here for the best steel building erector that's now in stock plus at great prices…
  10. Click Home - Click Home See the greatest option for marketing agency in ne that's in stock and currently on sale you…
  11. clock parts - clock parts Find the best new clock movement kit that's available and on sale you can get now!
  12. natural gas fire pits for decks - natural gas fire pits for decks Find the best outdoor fire pit logs that's now in stock and reasonably…
  13. Click Home - Click Home Get the top available marketing services for startups currently now in stock and at the best price…
  14. Omaha advertising agency - Omaha advertising agency Find here the best option for internet marketing solution currently available and on sale you can…
  15. yerba mate high - yerba mate high See the best organic yerba mate bulk that's available plus reasonably priced. Get it today!
  16. steel warehouse construction - steel warehouse construction Click now for the best Tenant Improvement that are in stock plus reasonably priced now!
  17. business development - business development Get the top available search engine advertising services now in stock in addition reasonably priced you can…
  18. Clock kit parts - Clock kit parts Find here the best available replacement quartz clock movements that are available plus at great prices…
  19. metal building erectors - metal building erectors Click here for professional contractor that's available plus at great prices now!
  20. Warming trends fire pits - Warming trends fire pits Get the best outdoor fire tables currently available plus at great prices today!
  21. top 10 ad agencies - top 10 ad agencies Get the best option for advertising on internet currently available and at great prices you…
  22. wireless pa speakers - wireless pa speakers Find top quality public announcement speakers that are in stock plus currently available today!
  23. warming trends gas burners - warming trends gas burners See top crossfire burner currently in stock plus at great prices today!
  24. advertising agency - advertising agency Find the brightest new Adwords marketing Agency now now in stock in addition on sale you can…
  25. browse around these guys - browse around these guys Find here top Yerba Mate Tea currently available in addition at the best price. Get…
  26. metal building erection - metal building erection Click now for top quality ti construction currently available plus currently available now!
  27. check it out - check it out Click here for professional industrial construction services that's in stock and at the best price now!
  28. clock movement kit - clock movement kit Get the brightest new clock parts now available plus at great prices you can get now!
  29. clock mechanisms - clock mechanisms Find here the top new replacement quartz clock movements that's in stock and currently on sale you…
  30. click the site - click the site Get top school buzzer system that are now in stock plus on sale today!
  31. mate vs coffee - mate vs coffee Find top quality yerba mate recipes that are available and on sale. Get it today!
  32. propane fire pit burner - propane fire pit burner See top quality Montana Firepits that are now in stock and at great prices today!
  33. Click Home - Click Home Find here top quality wireless public address system that's available plus reasonably priced today!
  34. argentina mate recipe - argentina mate recipe See the hottest bulk yerba mate that are available and at great prices. Get it today!
  35. clock making kit - clock making kit Find the best new replacement clock mechanism now now in stock and on sale you can…
  36. metal building erectors - metal building erectors Click now for professional tenant improvement contractor that's now in stock plus on sale now!
  37. brewing yerba mate - brewing yerba mate See top yerba mate recipes that's available plus currently available. Get it today!
  38. large clock kit - large clock kit Find here the top option for clock parts for crafts that are in stock and currently…
  39. fire pit main control valve - fire pit main control valve Get the best Logs for gas fire pit that are in stock and at…
  40. click the next document - click the next document See top quality School bell system that are now in stock plus at the best…
  41. clock hands kit - clock hands kit Find here the best available wholesale clock movements now available and reasonably priced you can get…
  42. Click That Link - Click That Link See professional school clock and bell systems that's in stock and reasonably priced. Get yours today!
  43. how much yerba mate per cup - how much yerba mate per cup Find the hottest yerba mate side effects currently available now plus at great…
  44. wireless pa speakers - wireless pa speakers Find here top quality pa speakers currently in stock and at the best price today!
  45. clock kits - clock kits See the greatest new clock parts for crafts that are available plus at the best price you…

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *