Hard cases, czyli o etyce w zawodach prawniczych

Teoretycy prawa, mówiąc o prowadzeniu trudnej, wydawałoby się nawet beznadziejnej sprawy, używają terminu: hard case. Nierzadko zdarza się, że działając w ramach wykonywanej profesji, praktycy muszą liczyć się z podejmowaniem trudnych decyzji. Przepisy prawne statuują wyraźnie nakazane działanie, które może się okazać sprzeczne z wynikającymi z moralności i przyswojonymi przez jednostkę wartościami.


ETYKA PRAWNICZA

Warto już na wstępie zastanowić się, co kryje się pod pojęciem etyki zawodu prawnika i jak jest ono rozumiane. W prowadzeniu działań w sposób etyczny chodzi o postępowanie według takich reguł, które zyskały uprzednią aprobatę i akceptację większości społeczeństwa. Takie wytyczne co do należnego i starannego postępowania w danej sytuacji możemy odnaleźć już w starożytności. Antyczni Rzymianie słyną z silnie rozwiniętego systemu prawnego, ale i moralnego. Znana łacińska sentencja – Ius est ars boni et aequi – dobitnie ukazuje, że prawo winno być sztuką tego, co dobre i słuszne.

HAMULCE MORALNE

Niewiele osób uświadamia sobie, że wykonywanie zawodu prawnika integralnie związane jest z podejmowaniem decyzji, które czasami stoją w sprzeczności z wyznawanymi przez nich zasadami moralnymi i systemem wartości. Obrońcy zwykle muszą odseparować własne przekonania i pozostawić je niejako z boku prowadzonych przez siebie spraw sądowych. Zasady etyki zawodowej nakazują bowiem postępować w sposób jak najbardziej korzystny dla klienta.

Czasem jednak spore dylematy powstają z uwagi na rozbieżności między moralną oceną dokonanych czynów a wynikającym z etyki zawodowej obowiązkiem obrony klienta. Przypomnijmy sobie głośne sprawy, które wstrząsnęły opinią publiczną w ostatnich latach. Szerokim echem na arenie międzynarodowej odbił się kazus Andersa Breivika, który w lipcu 2011 roku na norweskiej wyspie Utoya, działając z premedytacją, pozbawił życia kilkadziesiąt osób. Społeczeństwo polskie na długie lata będzie z kolei pamiętać sprawę Madzi z Sosnowca, która została zabita przez własną matkę.

Prawo stanowione w każdym cywilizowanym państwie przewiduje konieczność przeprowadzenia bezstronnego procesu sądowego przed skazaniem. Z całą pewnością należy stwierdzić, że oskarżonemu przysługuje prawo do obrony zagwarantowane przez międzynarodowe konwencje, a także krajowy porządek prawny. Jednym z aspektów owego prawa do obrony jest możliwość prowadzenia sprawy przez wykwalifikowanego i profesjonalnego obrońcę – adwokata lub radcę prawnego. Takie regulacje, choć szanujące jedno z bezwzględnych praw człowieka, stawiają prawników w trudnej sytuacji. Każda osoba podejmująca się obrony oskarżonego o popełnienie jakiegoś ciężkiego przestępstwa musi odpowiedzieć sobie na elementarne pytanie: jak bronić seryjnego mordercy, pedofila, gwałciciela…?

CEL: SKUTECZNIE BRONIĆ

Odpowiedź na to pytanie, chociaż paradoksalnie wydaje się nader prosta do sformułowania,  bywa często trudna do zrealizowania. Zadaniem prawnika działającego w ramach zastępstwa procesowego jest przeprowadzenie jak najbardziej skutecznej obrony delikwenta zasiadającego na ławie oskarżonych. Oznacza to, że wszelkie podejmowane działania powinny mieć na celu i być nakierowane na doprowadzenie do uniewinnienia lub zasądzenia jak najniższego wymiaru kary. Takie też wytyczne zawarte są w Kodeksie Etyki Adwokackiej.

Zgodnie z tym aktem prawnym wiążącym wszystkich adwokatów oraz aplikantów adwokackich nadrzędną wartością, jaką mają się kierować w swojej praktyce jest dobro klientów. Podobny dokument obliguje radców prawnych do takich działań. Dobrowolnie podejmując się obrony albo zostając do niej wyznaczonym z urzędu, adwokaci nie mogą patrzeć przez pryzmat tego, co według wyznawanego przez nich systemu wartości byłoby dobre i słuszne w danej sprawie. Ich zadanie sprowadza się jedynie do osiągnięcia jak najkorzystniejszego rozstrzygnięcia, które pozostawać będzie zgodne z prawem.

TAJEMNICA ZAWODOWA

Działając na rzecz konkretnej jednostki, obrońca jest zobowiązany do przestrzegania pewnych reguł ustanowionych w kodeksie normującym sprawowanie jego zawodu. Jednym z ważniejszych postanowień tego aktu jest sformułowanie klauzuli tajemnicy adwokackiej. Chodzi o to, że podobnie jak lekarze – zobligowani są do nieujawniania informacji o swoich pacjentach – lub dziennikarze – na których ciąży obowiązek zachowania poufności wobec swoich informatorów – także i prawnicy nie mogą wykorzystywać w dowolny sposób wiedzy pozyskanej podczas prowadzenia sprawy.

Najbardziej problematyczna zdaje się sytuacja, w której obrońca jest w stu procentach przekonany, że oskarżony popełnił dany czyn zabroniony. Nawet, gdy informację taką pozyskał w bezpośredniej rozmowie ze sprawcą, nie może jej wykorzystać przeciw niemu. Niewątpliwie, jasne i klarowne wyjaśnienia ukazujące całą sytuację będącą przedmiotem procesu ułatwiają w znaczny sposób obronę i wybór najlepszej taktyki. Jednakże zarówno w toku prowadzonej sprawy, jak również po jej zakończeniu, mecenas musi pozostawić dla siebie te wiadomości. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której adwokat donosi na osobę, którą reprezentuje. Takie zachowanie należy bowiem traktować jako złamanie zasad etyki wykonywania zawodu. Za uchybienie tym regułom, na mocy ustaw o zawodzie adwokata i radcy prawnego, grożą kary dyscyplinarne. Samorząd korporacyjny może zastosować między innymi najsurowszą sankcję jaką jest usunięcie z zawodu.

NIEZALEŻNOŚĆ OD SFER WPŁYWÓW

Żadna aktywność osoby wykonującej jeden z zawodów prawniczych nie może narazić na szwank jej opinii w oczach społeczeństwa. Zabronione jest więc podejmowanie jakichkolwiek przedsięwzięć, które mogłyby urągać godności zawodu, jak również prowadziłyby do zachwiania i odebrania neutralności podczas prowadzonej działalności. Niezawisłość, choć kojarzona zwykle tylko z sędziami, w gruncie rzeczy tak naprawdę winna być atrybutem wszystkich zawodów prawniczych. Trudno bowiem żeby należycie wykonywał swoje obowiązki komornik albo prokurator, który w jakikolwiek sposób pozostaje w sferze wpływów innych podmiotów.

Kapitalne znaczenie podczas orzekania ma przede wszystkim konstytucyjna gwarancja niezawisłości sądów i sędziów. Sędziów podczas wyrokowania wiążą jedynie przepisy aktów normatywnych o randze co najmniej ustawowej. Żadne wytyczne polityczne ani społeczne nie mogą być uznawane za podstawę do złagodzenia lub obostrzenia kary. Pewne granice swobody wyznaczają ustanowione przez ustawodawcę widełki czasowe zasądzanych kar wyrażone wprost w kodeksie karnym. Warto zwrócić uwagę, że sąd, podejmując rozstrzygnięcie w przedmiocie wymiaru kary, nie powinien ulegać także presji wywieranej przez media albo oceny opinii publicznej.

NIEETYCZNE ZACHOWANIA

Do najważniejszych przewinień sprzecznych z etyką prawnika należy zaliczyć przede wszystkim korupcję. Łapówkarstwo może występować w dwóch formach: czynnej – gdy ktoś sam oferuje pieniądze bądź inne wartościowe przedmioty i biernej – gdy ktoś przyjmuje takie niedozwolone prezenty. Wśród notariuszy jednym z najczęstszych uchybień jest poświadczenie nieprawdy. Do tego typu naruszenia prawa dochodzi wówczas, gdy w sposób świadomy dokonuje się urzędowego uwierzytelnienia informacji, która przedstawia wartość prawną, a która jest niezgodna z rzeczywistością.

Czasem zdarza się, że ma miejsce nielegalne ujawnienie danych i informacji objętych tajemnicą zawodową. Innym nadużyciem jest fikcyjna i fasadowa działalność niektórych prawników. Pod tą nieuczciwą praktyką kryje się działanie nakierowane na zysk. Pobudki ekonomiczne sprawiają, że mecenasi przyjmują wiele zleceń, obiecują prowadzenie spraw klientów, pobierają zapłatę i nie podejmują się dalszych działań prawnych. Znikają bez śladu jak przysłowiowa kamfora. W sposób bezczelny wykorzystują i oszukują ludzi, którzy nierzadko tracą majątek zarobiony przez ich dotychczasowe życie.

WYZWANIA DLA PRAWA

Zaznaczyć należy, że osobnym zagadnieniem jest problem etyczności, a właściwie moralności ustanowionego prawa. Często zdarza się, że wiele wyroków w odczuciu społecznym jest uznawanych za niesprawiedliwe. Nie zawsze do takiej sytuacji doprowadza niekompetentne postępowanie sędziów. Zdarza się bowiem, że to litera prawa w sposób bezdyskusyjny i nieprzyjmujący sprzeciwu narzuca pewne rozstrzygnięcia. Fakt, że system polskiego prawa jest wadliwie skonstruowany, nie wydaje się jednak nazbyt odkrywczy. Potrzeba wielu kompleksowych zmian, aby doprowadzić do zintegrowania poszczególnych regulacji, tak by były one spójne i nie zawierały luk czy przepisów sprzecznych i wykluczających się ze sobą.

Wiele kontrowersji budzą współcześnie doniosłe kwestie odnoszące się do walki z terroryzmem. Brak jest do tej pory jasnej i nienasuwającej wątpliwości moralnych odpowiedzi na pytanie o możliwość zastosowania tortur wobec terrorystów. Nierozstrzygnięta zostaje wciąż także kwestia dopuszczalności zestrzelenia samolotu uprowadzonego przez agresorów, o którym ma się pewność, że będzie służył jako narzędzie ataku. Nikt bowiem nie ma prawa wartościować życia ludzi znajdujących się na pokładzie statku powietrznego. Z drugiej jednak strony użyteczniejsze wydaje się ocalenie większej liczby istnień ludzkich.

RZECZYWISTOŚĆ A MARZENIA

W dzisiejszych czasach pojęcie etycznego działania przez prawników nabiera swoistego znaczenia. Działają oni etycznie wówczas, gdy prowadzą sprawy w sposób rzetelny i uczciwy. Głównym punktem odniesienia w ich pracy mają być dobro i interesy poszczególnych jednostek, na rzecz i w imieniu których dokonują czynności. Osoba korzystająca z usług profesjonalnego obrońcy jest coraz mocniej chroniona przed wszelkimi nieuczciwymi praktykami, mogącymi jej zagrozić bądź narazić na poniesienie negatywnych konsekwencji.

Sprawne funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości ma być gwarancją dla przestrzegania prawa i egzekwowania jego naruszeń. Problemy natury etycznej nie omijają także samych przepisów prawnych. Współczesne regulacje muszą radzić sobie co rusz z nowymi zagadnieniami. W ostatnim czasie szereg wątpliwości budzą kwestie natury medycznej, którymi zajmuje się bioetyka. Ważne jest, aby mądre prawo było respektowane w codziennym życiu przez społeczeństwo, zaś sami prawnicy przestrzegali zasad współżycia społecznego i brali przykład z cenionych po dziś dzień jurystów rzymskich, dla których poszanowanie prawa i drugiego człowieka było wartością naczelną.

Author: Mateusz Ponikwia

Podziel się artykułem na

1 Comment

  1. Lektura skłania do refleksji. Jurysta to zawód o wysokich wymaganiach etycznych. Jak wygląda praktyka ?

    Post a Reply

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *