Liturgia pokuty i pojednania

Spowiedź to sakrament bardzo szczególny. O jego roli dla życia duchowego nie trzeba tu chyba pisać. Nawet jeśli spowiadający nas ksiądz bardzo odbiega od ideału spowiednika, sakrament jest ważny i owocny. Bo skoro to sakrament, to równocześnie i liturgia.


Sakrament pokuty i pojednania to liturgia, a więc publiczny kult, jaki Kościół oddaje Bogu. Przyzwyczajeni jesteśmy jednak do indywidualnego praktykowania spowiedzi, ze względu na delikatną materię ludzkich sumień, które odsłaniają tutaj swoją ciemniejszą stronę. Gdzie tu miejsce na publiczność?

Tak jak grzech psuje nie tylko relacją grzesznika z Bogiem, ale szkodzi całej społeczności Kościoła, tak też i sakrament pokuty i pojednania nie może ograniczać się do przywrócenia łączności z Bogiem, ale musi mieć również na względzie naprawę krzywd wyrządzonych wspólnocie wiernych. W pierwszych wiekach istniała instytucja publicznej pokuty – w liturgii uczestniczyło się tak, jak nieochrzczeni, a grzechy trzeba było wyznać przed całą wspólnotą. Dotyczyło to najcięższych przewinień, jak apostazja, morderstwo czy nierząd. Taką pokutę można było odbyć tylko raz w życiu. Z czasem dyscyplina pokutna łagodniała, a sakrament przybrał formę tzw. spowiedzi usznej.

W ramach soborowej odnowy liturgii postanowiono dowartościować wspólnotowy akcent tego sakramentu. Kościół poleca, aby – gdy gromadzi się większa ilość wiernych celem spowiedzi – przygotować ich do tego poprzez specjalną liturgię. Mogą w niej wziąć udział również ci, którzy do sakramentu pojednania przystąpią w innym czasie. Obrzęd ten ma strukturę podobną do Liturgii Słowa, a więc obrzędy wstępne, w ramach których zgromadzonym wyjaśnia się znaczenie i porządek dokonywanych czynności, następnie chwila modlitwy, po której następuje jedno lub kilka czytań, przeplatanych śpiewami psalmów lub milczeniem. Po czytaniach następuje homilia, która powinna prowadzić wiernych do rachunku sumienia. Wprowadzenie do rytuału sakramentu pokuty i pojednania podaje również, iż w trakcie homilii należy zebranym przypomnieć o nieskończonym Bożym miłosierdziu, potrzebie wewnętrznego nawrócenia, społecznym charakterze łaski i grzechu oraz o zadośćuczynieniu jako świadectwie prawdziwej miłości Boga i bliźniego.

Po homilii należy zachować milczenie przez pewien czas, aby wierni mogli dokonać rachunku sumienia. Na odpowiednie wezwanie przewodniczącego liturgii wszyscy klękają lub pochylają się i odmawiają formułę spowiedzi powszechnej, stosowaną na Mszy w ramach aktu pokuty, bądź z zaczerpniętą z komplety lub też inną, dostosowaną do użytku liturgicznego, po czym odmawia się Modlitwę Pańską. Następnie kapłani udają się na miejsca przeznaczone do słuchania spowiedzi. Wierni podchodzą do wybranego kapłana, wyznają grzechy, otrzymują zadośćuczynienie i rozgrzeszenie, jak przy „zwykłej” spowiedzi. Gdy wszyscy chętni skończą spowiedź uszną, kapłani wracają do prezbiterium. Przewodniczący liturgii wzywa wszystkich do uwielbienia Bożego miłosierdzia, które można wyrazić psalmem, hymnem lub modlitwą litanijną. Na koniec udziela błogosławieństwa i rozsyła lud. Taką formę celebracji sakramentu pokuty i pojednania można sprawować podczas rekolekcji, dni skupienia oraz spowiedzi niewielkich grup wiernych.

Kościół zaleca również odprawianie nabożeństw pokutnych, szczególnie w adwencie i Wielkim Poście, jako okresach o szczególnie ascetycznym rysie. Jego celem jest rozwijanie ducha pokuty wśród wiernych, pomoc we właściwym przygotowaniu do sakramentu pokuty i pojednania, przypomnienie, czym jest grzech oraz że Chrystus z niego wyzwala. W nabożeństwie takim powinni brać udział również katechumeni. Tam, gdzie nie może dotrzeć kapłan mogący udzielić rozgrzeszenia, nabożeństwa takie pomagają obudzić żal doskonały płynący z miłości ku Bogu. Nabożeństwo to składa się z Liturgii Słowa z homilią. Czytania można zaczerpnąć również z pism Ojców i Doktorów Kościoła. Drugą część nabożeństwa stanowi modlitwa litanijna lub inna, sprzyjająca czynnemu uczestnictwu wiernych. Nabożeństwo takie nie zastępuje spowiedzi indywidualnej, co należy jasno uzmysłowić obecnym.

Zasadniczo miejscem sprawowania spowiedzi jest konfesjonał, który można postawić w kościołach, kaplicach i innych pomieszczeniach, w których ordynariusz zezwolił sprawować liturgię (np. sale katechetyczne w miejscowościach, gdzie nie ma kaplicy ani kościoła). Kapłan co prawda może wysłuchać spowiedzi i udzielić rozgrzeszenia ważnie i godziwie w każdym miejscu, jednak jest to zastrzeżone tylko w razie konieczności. Warto wspomnieć, iż starsze konfesjonały, obficie dekorowane rzeźbami i obrazami, zawierają nieraz w sobie teologię spowiedzi. Można na nich niekiedy dostrzec sceny czy postacie z Ewangelii, którym Pan Jezus odpuszcza grzechy. Czasami można spotkać koguta przypominającego o zaparciu się św. Piotra, węża wskazującego na źródło grzechu czy czaszkę ilustrującą skutek grzechu. Niektóre konfesjonały zdobią rzeźbienia niczym girlandy kolorowych kwiatów. Jest to nawiązanie do rajskiego ogrodu, bo spowiedź właśnie tam nas prowadzi.

Jako że spowiedź to liturgia, jej nieodzownym elementem są znaki. Tych jest zaledwie kilka, głównie to gesty – znak krzyża na początku spowiedzi i podczas udzielania rozgrzeszenia, oraz bicie się w pierś, gdy kapłan wzywa penitenta do żalu. Co jednak zaznaczają przepisy, kapłan oprócz fioletowej stuły powinien założyć również albę lub sutannę i komżę. Proszę w trybie pilnym powiadomić redakcję, jeśli gdzieś zauważycie kapłana niezwiązanego z tradycyjną liturgią, który by ten przepis respektował. Natomiast charakterystyczne pukanie jest reliktem przedsoborowego rytu, w którym formułę rozgrzeszenia kapłan odmawiał po łacinie, a po niej również inne modlitwy w tym języku. Pukanie było znakiem dla penitenta, iż może już odejść od konfesjonału. Obecnie, mimo iż nie ma on żadnego praktycznego, ani teologicznego znaczenia, praktykuje się go ze względu na ludzi, dla których „odpukanie” oznacza udzielenie rozgrzeszenia.

Author: Wojciech Urban

Podziel się artykułem na

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *